Κείμενο της Στεφανίας Ρουλάκη

Φωτο: istock

Ξεπερνώντας θέματα επιβίωσης, μεγαλώνοντας και ωριμάζοντας, ατομικά και συλλογικά, έχουμε τη δυνατότητα να σκεφτούμε για τον εαυτό μας και για τον κόσμο. Εμείς και οι άλλοι. Έχουμε ομοιότητες ή διαφορές; Ή ομοιότητες και διαφορές;

Καθώς ο εγκέφαλός μας είναι φτιαγμένος να σκέφτεται δυαδικά, ο περισσότερος κόσμος πιστεύει ή ότι είμαστε όλοι ίδιοι ή ότι όλοι διαφέρουμε. Εγώ θα πω ότι όλοι οι άνθρωποι είμαστε ίσοι, μα δεν είμαστε ίδιοι. Σαφώς διαφέρουμε ψηλοί, κοντοί, μέτριοι, ξανθοί, μελαχρινοί, άνδρες, γυναίκες, μη δυαδικά άτομα, Ευρωπαίοι, Αφρικανοί, Ασιάτες, εργάτες, επιστήμονες, θρησκευόμενοι και μη και δισεκατομμύρια άλλοι, ρόλοι, ταυτότητες, εθνικότητες, περιγραφές που εντάσσουν τους ανθρώπους στο περιτύλιγμα των λέξεων για να μπορεί να γίνει κατανοητό και διαχειρίσιμο από τον εγκέφαλό μας – σε γενικές γραμμές – κάτι συγκεκριμένο που αφορά τον άνθρωπο που όμως εξ ορισμού είναι μοναδικός.

Πώς λοιπόν μία γενικευμένη έννοια, μπορεί να αποτυπώσει με σαφήνεια και λεπτομέρεια την ξεχωριστή ιστορία του καθενός μας, που διαμορφώνει τον ιδιαίτερο εσωτερικό του κόσμο, που οργανώνει τη ζωή του και την συνέχιση της πορείας του; Πώς να χωρέσει το ειδικό στο γενικό; Πώς στο κάτω κάτω, ορίζεται το διαφορετικό; Ποιό είναι το μέτρο σύγκρισης; Ποιός είναι ο κανόνας και ποιά η εξαίρεση; Ποιός έχει ορίσει τις νόρμες και ποιός κρατάει το ζύγι;

Οι λέξεις κουβαλούν αιώνες ιστορίας, αγώνων, πολέμων, διαμαχών, νοοτροπιών, περιστατικών που σιωπηλά πια έχουν χτίσει στερεότυπα, τα οποία με τη σειρά τους έχουν δομήσει νευρωνικά δίκτυα, αρχετυπικά και γι’ αυτό ασυνείδητα. Έτσι, όταν βλέπουμε κάποιον άνθρωπο που δεν εμπίπτει στο στερεότυπο, μας ξενίζει. Κάθε τι έξω από εμάς, δηλαδή ξένο, εκλαμβάνεται ως απειλητικό από το σύστημά μας κι ενεργοποιούνται μηχανισμοί άμυνας αυτόματα.

Αυτή είναι η ανθρώπινη φύση. Πώς μπορεί να σπάσει όμως η αλυσίδα; Το αντίδοτο στον φόβο είναι η γνώση. Χρειάζεται να ξέρω για να μη φοβάμαι. Για να αποκτήσω γνώση πρέπει να θέλω να μάθω. Να ψάξω, να είμαι ανοικτός, να εκτεθώ. Πάλι όμως σκοντάφτω στο φόβο. Οξύμωρα σχήματα. Πως να εκτεθώ και να είμαι ανοικτός, αφού φοβάμαι. Αδιέξοδο. Καλύτερα να μην κάνω τίποτα. Να μείνω απαθής. Ακίνητος. Ανάλγητος. Ας αλλάξουν οι άλλοι, όχι εγώ.

Μήπως τελικά η λύση είναι να πείσω τον εαυτό μου να φερθεί με θάρρος; Να πάρω την άγνοιά μου παραμάσχαλα και να φερθώ ηρωικά; Αποδεχόμενος την ευάλωτη, φθαρτή ανθρώπινη φύση μου, να ανοίξω τα μάτια μου και τα αυτιά μου και να αποκτήσω περιέργεια να γνωρίσω και να συναντήσω άλλους ανθρώπους; Μήπως η τρωτότητά μου γίνεται δύναμη και προστασία έτσι;

Γιατί αν είμαι ταμπουρωμένος πίσω από τα «προνόμια» και τη «διαφορετικότητα»  μου, θα μένω πάντα στο περιθώριο να παρατηρώ τους άλλους, λέγοντας πως εκείνοι είναι στο περιθώριο. Κι επειδή η σύγχρονη ατζέντα το καλεί, να είμαι «φιλάνθρωπος» και «συμπεριληπτικός», να κάνω τη χάρη στους άλλους και να τους «αποδέχομαι».

Αν ο καθένας ζει στον κόσμο του, ανάμεσα στους «δικούς του», δεν είναι ορατός στους «άλλους», η ύπαρξη του έχει μηδαμινή ή καθόλου υπόσταση, άρα και αξία. Το θέμα είναι πως καθένας από εμάς, θα αποκτήσει ορατότητα και φωνή, πως η οντότητα του θα αποκτήσει σημαντικότητα για να μπορεί να έχει το χώρο του, τη θέση του στην κοινωνία και να μην στριμώχνεται στο περιθώριο, μικρότερο ή μεγαλύτερο. Τον χώρο του, το σωστό γι’ αυτόν περιβάλλον, να ανήκει εκεί που μπορεί να ανασάνει και να ανθίσει.

Είναι οι κοινωνίες μας έτοιμες για κάτι τέτοιο ή καλλιεργείται το αντίθετο; Η ψευδαίσθηση μέσα από τα social media ότι ο καθένας μας έχει το «κανάλι» του που είναι πρωταγωνιστής και μπορεί να μιλήσει, να ακουστεί και να ξεχωρίσει έχει τελικά σημασία, ή μήπως στην ουσία ουρλιάζουμε όλοι μαζί και δεν μας ακούει κανείς;

Πού βρίσκεται η πραγματική, ενεργητική ακρόαση; Μα φυσικά στη σύνδεση. Οι άνθρωποι είμαστε σχεσιακά όντα και μόνο η επαφή, η εγγύτητα, ζωντανά, μπορεί να φέρει την αναγνώριση με ασφάλεια ότι εσύ κι εγώ είμαστε τόσο ίδιοι, όσο και διαφορετικοί και αυτό είναι εντάξει. Οι κοινωνίες μας έχουν αλλάξει ναι. Η παγκοσμιοποίηση μας έφερε κοντά και πολύ γρήγορα, χωρίς αιώνες προετοιμασίας, δίπλα δίπλα με ανθρώπους που έχουν διαφορετική εμφάνιση και κουλτούρα. Αντί να σταθούμε στο τι μας χωρίζει, ας διερευνήσουμε το τι μας δένει. Γιατί οι ανάγκες μας είναι ίδιες και ίδια παραμένει η ανθρώπινη μοίρα: η μετακίνηση των λαών και η συγκατοίκηση. Αν δεις την εικόνα από ψηλά θα καταλάβεις ότι τίποτα δεν είναι σταθερό, όλα αλλάζουν και χρειάζεται να είμαστε τόσο συμπονετικοί και σταθεροί εντός μας, για να μπορούμε να είμαστε ταυτόχρονα κι ευέλικτοι ώστε να συμπλέουμε με τον ρου της ιστορίας.

Θα ήθελα να δω μεσήλικες ή υπερήλικες ανθρώπους σε ρομαντικές ταινίες, όχι μόνο νέους, όμορφους και σφριγηλούς, να ερωτεύονται. Θα ήθελα να δω γυναίκες που σπάνε τα πρότυπα της ομορφιάς να φωτογραφίζονται για οίκους μόδας ή βίντεο με ιστορίες ταλαιπωρημένων γυναικών, του μεροκάματου που θα μας μιλούν για το πως βγάζουν τη μέρα τους. Να διαβάσω βιβλία που αφηγούνται τη ζωή σε άλλες χώρες και λένε για άλλες κουλτούρες. Να δω τρανς άτομα σε θέσεις με αξιώματα, να διαβάσω μια συνέντευξη για το πως είναι να είσαι γεννημένος γίγαντας ή νάνος.  Γιατί αυτά που προβάλλονται εκεί έξω, δημιουργούν τα πρότυπα για το τι είναι εντάξει να είμαι. Κάθε τι που δεν βλέπω εκεί, στη μεγάλη στημένη σκηνή του υπερθεάματος, δεν υπάρχει ή – ακόμη χειρότερα – «δεν θα έπρεπε να υπάρχει» για τους σκηνοθέτες του show.

Νάνοι και γίγαντες

Ένα παιδάκι μικρό, καχεκτικό, αυτό είμαι εγώ.

Με πόδια αδύναμα, φρικτά, σαν νάνος παραμορφωμένος, αυτό είμαι εγώ.

Πίσω μου τοίχος, θρόνος μπροστά μου, καρέκλα που πνίγει την αφεντιά μου.

Αυτό είμαι εγώ.

Έξω σαν γίγαντας γυρίζω, γιατί το μέσα δεν ορίζω.

Κρύβομαι απ’ όλους, μέσα σε ρόλους.

Γιορτή μεγάλη, στην παραζάλη, εκεί είμαι εγώ.

Κι αν τύχει να με συναντήσεις, μες τον καθρέφτη, να με αντικρίσεις,

μη φοβηθείς το δύσμορφο είδωλό μου να κοιτάξεις.

Είν’ το δικό μου; Είν’ το δικό σου; Ποιος θα το κρίνει;

Μονάχα αυτός που θα συγκρίνει ώστε να νιώσει νικητής.

Μα αν το χέρι σου απλώσεις, αν με ακούσεις, εάν με νιώσεις

και τρυφερά μου ψιθυρίσεις, την κατανόησή σου απλόχερα χαρίσεις,

τότε εγώ καταλαγιάζω.

Να με αγαπάς βροντοφωνάζω, γιατί μικρός θα μεγαλώσω και τις φτερούγες μου θ’ απλώσω.

Αν μ’ αγαπάς να με στηρίζεις και στη ζωή μου ας τριγυρίζεις, όχι για να με κρίνεις και μαζί μου να γελάς, μα μόνο – μόνο, τρυφερά να μ’ ακουμπάς.

Μέσα σε κλάματα και γέλια, μες της ψυχής σου τα κουρέλια, νιώσε τον άνθρωπο που είσαι, δες τη δική σου τη μορφή, γιατί ότι είμαι εγώ, είσαι κι εσύ.