Της συγγραφέα μας Έλενας Αγγελοπούλου

Η ανεργία, η φτώχεια, η πείνα και η έλλειψη στέγης τραυματίζουν την ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Το ίδιο, όμως, την τραυματίζει και η καταστροφή της ζωής και του κόπου ενός άλλου ανθρώπου. Η μία οδύνη δεν ακυρώνει την άλλη, ούτε μπορεί να αποτελεί άλλοθι για την πρόκληση νέου πόνου.

Οι εικόνες από τη Γαλλία και τις άλλες ευρωπαϊκές χώρες, με πυρπολήσεις, λεηλασίες και βίαιες συγκρούσεις, αναδεικνύουν ένα κρίσιμο ερώτημα: πώς αντιμετωπίζουμε τις κοινωνικές αδικίες, χωρίς να επιτρέπουμε στην οργή να γεννά νέες; Πίσω από τις κοινωνικές εκρήξεις μπορεί να κρύβονται πολλοί λόγοι: ο αποκλεισμός, οι διακρίσεις, η απογοήτευση, η απώλεια εμπιστοσύνης στους θεσμούς κ.ά. Μια δημοκρατική κοινωνία οφείλει να αναζητά αυτές τις αιτίες, να ακούει τους πολίτες και να εξασφαλίζει αξιοπρεπείς συνθήκες ζωής. Η καταστολή από μόνη της δεν θεραπεύει τις κοινωνικές πληγές.

Η κατανόηση, ωστόσο, δεν σημαίνει και δικαιολόγηση τέτοιων πράξεων και ενεργειών. Άλλο η διεκδίκηση δικαιωμάτων και άλλο η καταστροφή περιουσιών, η λεηλασία και η τρομοκράτηση αθώων ανθρώπων. Όταν η διαμαρτυρία στρέφεται εναντίον εκείνων που δεν ευθύνονται για τις κοινωνικές αδικίες, τότε αναπαράγει την αδικία που υποτίθεται ότι πολεμά.

Ας σκεφτούμε τον μικρό επιχειρηματία που βλέπει το κατάστημά του να καίγεται. Δεν είναι απαραίτητα εκπρόσωπος ενός πανίσχυρου κεφαλαίου, αλλά ένας άνθρωπος της μεσαίας τάξης, που επένδυσε τις οικονομίες του, δανείστηκε και εργάστηκε σκληρά για να δημιουργήσει κάτι δικό του. Πίσω από έναν φούρνο που καταστρέφεται –λίγες μόλις ημέρες μετά την έναρξη της λειτουργίας του– υπάρχουν όνειρα, οικογενειακές θυσίες και αγωνία για το μέλλον. Ποια κοινωνική δικαιοσύνη υπηρετεί η καταστροφή αυτού του μόχθου; Και με ποιο ηθικό δικαίωμα θεωρούμε τον πόνο του λιγότερο σημαντικό από εκείνον των ανθρώπων που διαμαρτύρονται;

Η κοινωνική ευαισθησία δεν μπορεί να είναι επιλεκτική. Αν υπερασπιζόμαστε τον οικονομικά αδύναμο, οφείλουμε να υπερασπιζόμαστε και τον άνθρωπο που χάνει το βιος του εξαιτίας της βίας. Η ανθρώπινη αξιοπρέπεια δεν εξαρτάται από την κοινωνική θέση, την πολιτική ταυτότητα ή τις πεποιθήσεις κανενός.

Το ίδιο ισχύει και για τις δολοφονίες, τις τρομοκρατικές επιθέσεις και τις διώξεις ανθρώπων εξαιτίας της θρησκευτικής τους πίστης ή των απόψεών τους. Κανένας πολίτης δεν πρέπει να φοβάται για τη ζωή του επειδή ασκεί το επάγγελμά του ή εκφράζει την πίστη του. Η Ευρώπη, με τη βαριά ιστορική εμπειρία των διώξεων και των θρησκευτικών συγκρούσεων, οφείλει να προστατεύει την ελευθερία της συνείδησης και να αντιμετωπίζει τον φανατισμό, χωρίς να καταφεύγει σε συλλογικές ενοχοποιήσεις. Η ευθύνη ανήκει σε μεμονωμένους δράστες ή μικρές ομάδες τους, και όχι σε ολόκληρες θρησκευτικές ή εθνοτικές κοινότητες.

Εξίσου αδικαιολόγητη είναι και η καταστροφή ιστορικών μνημείων και δημόσιων υποδομών. Τα μνημεία αποτελούν μέρος της συλλογικής μας μνήμης, καθώς και τα σχολεία, οι βιβλιοθήκες και οι δημόσιοι χώροι είναι αγαθά που ανήκουν σε όλους. Η καταστροφή τους δεν πλήττει κάποια απρόσωπη εξουσία, αλλά στερεί από την κοινωνία πόρους και πολιτιστικά αγαθά που συχνά έχουν ιδιαίτερη αξία για τους πιο αδύναμους.

Από την άλλη πλευρά, η υπεράσπιση της τάξης δεν απαλλάσσει την πολιτεία από τις δικές της ευθύνες. Η αστυνομική αυθαιρεσία, οι διακρίσεις και η υπέρμετρη χρήση βίας από τις αρχές πρέπει να ερευνώνται και να τιμωρούνται όπου διαπιστώνονται. Το κράτος δικαίου οφείλει να δεσμεύει και την ίδια την εξουσία, προστατεύοντας τόσο το δικαίωμα στη διαμαρτυρία όσο και την ασφάλεια όλων των πολιτών. Η δημοκρατία δεν υπερασπίζεται τον εαυτό της ούτε με την αδιαφορία για τις ανισότητες ούτε με την αυθαίρετη καταστολή.

Το πραγματικό στοίχημα για τη Γαλλία και τις υπόλοιπες ευρωπαϊκές κοινωνίες είναι να αντιμετωπίσουν τις κοινωνικές αιτίες της οργής, χωρίς να νομιμοποιούν την καταστροφή και τον εκφοβισμό. Δεν χρειάζεται να επιλέξουμε ανάμεσα στην ανοχή της φτώχειας και στην αποδοχή της βίας. Η κοινωνική δικαιοσύνη και η δημόσια ασφάλεια δεν είναι αντικρουόμενοι στόχοι, αλλά αποτελούν προϋποθέσεις μιας κοινωνίας που σέβεται τον άνθρωπο.

Ίσως, τελικά, το πρόβλημα να μην είναι μόνο η ίδια η βία, αλλά και η προσπάθεια να της αλλάζουμε όνομα, ανάλογα με το ποιος την ασκεί και ποιος την υφίσταται. Να βαφτίζουμε «αγώνα» την καταστροφή, όταν συμφωνούμε με τον σκοπό, αλλά να αγνοούμε τον άνθρωπο που πληρώνει το τίμημα. Οι λέξεις, όμως, δεν αλλάζουν την πραγματικότητα: το καμένο κατάστημα παραμένει καμένο, η χαμένη ζωή παραμένει χαμένη, και ο κοινωνικά αποκλεισμένος εξακολουθεί να στερείται προοπτικής.

Ναι, η φτώχεια είναι κοινωνική βία. Το ίδιο και ο αποκλεισμός, η αυθαιρεσία της εξουσίας, ο εμπρησμός, η λεηλασία και η τρομοκρατία. Η αναγνώριση της μιας μορφής δεν απαιτεί την υποβάθμιση της άλλης. Μια ώριμη κοινωνία οφείλει να αναζητά τις αιτίες της οργής, να αποδίδει ευθύνες στους πραγματικούς υποκινητές και να προστατεύει τα δικαιώματα όλων – χωρίς να συγχέει την κατανόηση με την αποδοχή. Γιατί η πραγματική ανθρωπιά δεν μετριέται από το ποιανού τον πόνο επιλέγουμε να υπερθεματίσουμε, αλλά από την ικανότητά μας να σεβόμαστε την αξιοπρέπεια κάθε ανθρώπου, ακόμη κι όταν δεν συμμεριζόμαστε τις απόψεις του.

Η βία, λοιπόν, δεν έχει άλλοθι και η κοινωνική δικαιοσύνη δεν χτίζεται πάνω στα συντρίμμια. Η ανθρωπιά δεν μπορεί να είναι επιλεκτική.

Αν σας άρεσε η γραφή της Έλενας, μπορείτε να την απολαύσετε στο παιδικό βιβλίο “ΟΘΩ-Ν-ΙΤΣΑ” που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις μας.