του Γιώργου Παπασίμου, δικηγόρου Παρ’ Αρείω Πάγω

Απόσπασμα από το άρθρο του συγγραφέα στο συλλογικό βιβλίο “Η Δημοκρατία ως δημιουργία”.

Η έκφραση του Antonio Gramsi «ο παλιός κόσμος πεθαίνει και ο καινούριος αγωνίζεται να γεννηθεί: σε αυτό το διάστημα εμφανίζονται τα τέρατα», αποδίδει με τον πιο πειστικό τρόπο τη σημερινή ρευστή και απρόβλεπτη γεωπολιτική αταξία, μεσούσης της σταδιακής υποχώρησης των ΗΠΑ από τη θέση της μοναδικής ηγεμονικής υπερδύναμης στην παγκόσμια σκηνή.
Σε αυτό το πλαίσιο, μπορεί να εξηγηθεί ο τυφώνας Τραμπ και η άσκηση πολιτικής με κεντροαμερικανικό πρόσημο που περιλαμβάνουν ωμή πολεμική κατά της Ε.Ε., την απόσυρση της αμερικανικής αμυντικής ομπρέλας, κινήσεις που απειλούν να θρυμματίσουν τις διαμορφωμένες ισορροπίες εντός του Δυτικού κόσμου που διαμορφώθηκαν μετά τον 20 Παγκόσμιο Πόλεμο, με αρχιτεκτονική μάλιστα που δομήθηκε υπό την πρωτοκαθεδρία των ΗΠΑ.
Οι ΗΠΑ στην προσπάθειά τους να ανακόψουν την οικονομική υστέρηση και τον αμφισβητούμενο ηγεμονικό τους ρόλο αποδομούν τη διεθνή τάξη, με συνέπεια την επιστροφή στον 19ο αιώνα, την εποχή των αυτοκρατοριών και της ισχύος αντί του διεθνούς δικαίου, που θεσμοθετήθηκε στις μεταπολεμικές στάχτες του Α’ και Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, που αιματοκύλησαν την ανθρωπότητα.
Κι ενώ οι ΗΠΑ επιχειρούν σπασμωδικά να αντιστρέψει την προϊούσα φθορά της, Κίνα, Ρωσία και Ινδία ενώ έχουν τεράστια δυναμική δεν είναι σε θέση να τις αντικαταστήσουν, αφήνοντας το πεδίο ελεύθερο στην όξυνση, στο έπακρο, των οικονομικών ανταγωνισμών και των πολέμων.
Οι δηλώσεις και οι επιθετικές ενέργειες Τραμπ, περί προσάρτησης του Καναδά, της Γροιλανδίας, της διώρυγας του Παναμά, της αλλαγής καθεστώτος στη Βενεζουέλα, της Κολομβίας, της Κούβας, του Μεξικού και ο πόλεμος στο Ιράν, έρχονται με οδυνηρό τρόπο να επισφραγίσουν τη συντριβή της ισχύος των διεθνών συνθηκών και των ήδη αποσαθρωμένων παγκόσμιων ισορροπιών, αφού ενισχύουν με έντονο τρόπο το ναζιστικό αφήγημα στις διεθνείς σχέσεις περί ζωτικού χώρου (Lebensraum), με τη δημιουργία πλανητικών «φέουδων» των ισχυρότερων πόλων.
Σύμφωνα με τη θεωρία των κοσμοσυστημάτων (World System Theory) (στην οποία αναφέρθηκαν οι στοχαστές Ιμάνουελ Βάλερστάιν και Τζιοβάνι Αρίγκι), το διεθνές σύστημα διευθύνεται από κάποια ηγεμονική δύναμη, που επιβάλλει τους κανόνες σε όλα τα πεδία.
Η εξέλιξη του διακρατικού συστήματος έχει τον χαρακτήρα μιας κυκλικής διαδικασίας ανόδου και πτώσης ηγεμονικών κρατών κατά την οποία μετατοπίζεται το κέντρο εντός του καπιταλιστικού κοσμοσυστήματος. Το τέλος κάθε ηγεμονίας αποτελεί την έναρξη μιας μακράς περιόδου μεγάλης αστάθειας και όξυνσης των ανταγωνισμών. Στο αυτό το στάδιο βρισκόμαστε σήμερα.
Ο Τζιοβάνι Αρίγκ αναφέρεται στην κίνηση του εκκρεμούς μεταξύ ενός ενάρετου παραγωγικού κύκλου και ενός φαύλου χρηματοπιστωτικού, ως κυρίαρχου στοιχείου στην εξέλιξη του καπιταλιστικού συστήματος από τον 15ο αιώνα έως σήμερα. Η κρίσιμη αυτή κίνηση εντοπίζεται στο εσωτερικό ευρύτερων κύκλων ηγεμονίας πάνω στο παγκόσμιο σύστημα (ιταλικές πόλεις – κράτη 1400-1600, Ολλανδία 1600-1800, Βρετανία 1800-1940 και Η.Π.Α. 1940-2000). Κάθε μετατόπιση του κέντρου και κάθε νέα συγκέντρωση της εξουσίας στο νέο ηγεμονικό κράτος επικυρωνόταν και ολοκληρωνόταν μετά από πολύχρονους και ανελέητους πολέμους. Ο Τριακονταετής Πόλεμος (1618-1648) καθιέρωσε την ολλανδική ηγεμονία, οι Ναπολεόντειοι πόλεμοι (1792- 1815) τη βρετανική ηγεμονία και οι δύο Παγκόσμιοι Πόλεμοι (1914-1945) την ηγεμονία των Η.Π.Α.
Η αμερικανική πλανητική ηγεμονία, που ξεκίνησε από το 1945 και κορυφώθηκε το 1989, μετά την κατάρρευση της ΕΣΣΔ, έφτασε πλέον στο τέλος της.
Η νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση και οι Η.Π.Α. με τους δυτικούς συμμάχους τους, σταμάτησαν τον έλεγχο της κίνησης κεφαλαίων και στην κατάργηση των εθνικών συνόρων, με συνέπεια να δοθεί μια ισχυρή ώθηση στη διεθνοποίηση του καπιταλισμού. Συνέπεια αυτού ήταν η πλήρης απελευθέρωση των αγορών, η μετατροπή της Κίνας σε πλανητικό καπιταλιστικό εργοστάσιο, η ισχυρή παραγωγική άνοδος άλλων χωρών όπως η Ινδία. Ήδη, σοβαροί μελετητές θεωρούν ότι η σημερινή φάση της παγκοσμιοποίησης είναι η τελευταία μιας μακράς περιόδου αδιαμφισβήτητης δυτικής ηγεμονίας, που συνδέθηκε με την εμφάνιση του καπιταλισμού.
Η βασική αιτία της καθοδικής πορείας των ΗΠΑ οφείλεται και στις στρατιωτικές επεμβάσεις με αστεία προσχήματα. Η αλαζονεία όμως ως νικητών του Ψυχρού Πολέμου μετατράπηκε σε μπούμερανγκ, αφού το αποτέλεσμα ήταν τα τεράστια οικονομικά προβλήματα (δυσθεώρητο δημόσιο χρέος και προβληματική παραγωγική βάση), και η δημιουργία μιας νέας αταξίας πραγμάτων (Μέση Ανατολή, Αφγανιστάν κ.λπ.). Οι πόλεμοι στο Ιράκ δημιούργησαν τεράστιο δημόσιο χρέος η δε τωρινή στρατιωτική εμπλοκή τους στο Ιράν δείχνει ότι θα έχει σοβαρές αρνητικές συνέπειες με δεδομένο πως οι εν δυνάμει πλανητικοί πόλοι, αντίπαλοί τους, πρωτίστως η Κίνα και η Ινδία, συνεχίζουν αλώβητοι την ενίσχυσή τους.

Νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση και κοινωνικός κατακερματισμός

Έναντι των οξύτατων προβλημάτων αλλά και της ουσιαστικής ομοιομορφίας στην πολιτική των παραδοσιακών συντηρητικών και σοσιαλδημοκρατικών κομμάτων, με σημαία την πλήρη ελευθερία των αγορών και της παγκοσμιοποίησης, τα ακροδεξιά και αντισυστημικά κόμματα με επιδερμικό και λαϊκίστικό λόγο ενισχύθηκαν σημαντικά σε Αμερική και σε όλες τις ευρωπαϊκές χώρες, σηκώνοντας τη σημαία της αντίθεσης στο κατεστημένο.
Η επιδειχθείσα αυτοκαταστροφική πολιτική του ευρωπαϊκού «ιερατείου», αλλά και ο ανεξέλεγκτος πια και επικίνδυνος για την ανθρωπότητα καπιταλισμός, οδηγούν μέσω των διεθνών κερδοσκόπων στην απονομιμοποίηση των πολιτικών συστημάτων και στη ριζοσπαστικοποίησή τους, η οποία όμως λόγω της ρευστότητας και της ιδεολογικής αδυναμίας της Αριστεράς δεν οδηγείται προς προοδευτική κατεύθυνση. Παράλληλα, την ώρα που αναδύεται ένας πολυπολικός κόσμος με μείζονες συγκρούσεις σε όλο τον πλανήτη, θα περίμενε κάποιος μια κάποια προσπάθεια γεωπολιτικής ισχυροποίησης της Ευρώπης, που όμως, λόγω της στενόμυαλης μονεταριστικής οικονομικής πολιτικής και των στενών εθνικών επιδιώξεων των ισχυρών ευρωπαϊκών χωρών, έχει καταστεί πλέον ένας από τους πιο αδύναμους παγκόσμιους κρίκους με έντονες εσωτερικές περιδινήσεις.
Είναι άλλωστε ιστορικά αποδεδειγμένο, ότι η άνοδος του φασισμού οφείλεται κυρίως στις συνθήκες οικονομικής κρίσης, που οδηγούν βίαια μεγάλα τμήματα της κοινωνίας στην οικονομική εξαθλίωση. Η αντιμετώπιση αυτού δεν μπορεί να γίνει μόνο με
την επίκληση συνθημάτων περί «Δημοκρατίας» και «ανθρωπίνων δικαιωμάτων», αλλά μόνο με ουσιαστική παρέμβαση και εξάλειψη των κοινωνικών αιτίων, που αποτελούν το «λίπασμα» στο φασιστικό φαινόμενο.
Ο βασικός αιμοδότης της ανόδου των ακροδεξιών κομμάτων αποτελεί η εφαρμογή της νεοφιλελεύθερης δημοσιονομικής πειθαρχίας, που έχει μετατρέψει σε στάχτες το κράτος πρόνοιας και δικαίου –πριονίζοντας συστηματικά το δέντρο της Ευρώπης– που αποτελούσαν ευρωπαϊκή κατάκτηση με την κεϋνσιανή πολιτική που εφαρμόστηκε, για την ανασυγκρότηση των ευρωπαϊκών κοινωνιών, μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο.